Politiek als ideaal decor om in te knokken
(gepubliceerd op deRecensent.nl op 23 november 2009)
Je zou als recensent geneigd kunnen zijn Neill Blomkamps debuut District 9 te omschrijven als een film die de arthouse connaisseur en de scifi/actie-liefhebber samen kunnen gaan zien. Het zou ook kloppen, tenminste op het eerste gezicht: er is veel uitstekend gechoreografeerd knokken, schieten, en ontploffen te zien en tegelijk heeft de film een duidelijke politieke ondertoon die gaat over mensenrechten, vluchtelingen en illegale vreemdelingen.
In District 9, zijn de illegal aliens letterlijk dat: aliens. Ruimtewezens dus (iets dat de mensen in de film in zekere zin “letterlijk” mensen maakt). Ze komen uit een gigantisch ruimteschip dat op een Independence Day-achtige manier boven Johannesburg zweeft. Maar in District 9 zijn ze niet van plan de aarde te veroveren of te vernietigen. Ze zijn, als vluchtelingen, gestrand. Ze wonen in een grote sloppenwijk buiten de stad die District 9 heet. Ze mogen het terrein niet af. Hun ruimteschip is kapot. Ze zijn zwak, kunnen nergens heen, en leven op een dieet van kattenvoer en autobanden. Bovendien zijn ze ongewenst door de bevolking van Johannesburg, die ze vanwege hun uiterlijk “Garnalen” noemen, en van wie de meesten zouden willen dat ze de stad verlieten, of gewoon zouden verdwijnen – wat overigens in de documentaire stijl die Blomkamp soms hanteert bijtend sarcastische scènes oplevert, waarin arme zwarte Zuidafrikanen over de ruimtewezen precies zeggen wat de moderne rijke blanken in het echte Johannesburg over de zwarte slumbewoners zouden kunnen zeggen.
Centraal in de film staat Wikus van de Merwe, een kantoorklerk van de MNU, wat staat voor Multi-National United – met hun neutraal witgekleurde legervoertuigen en hun omfloerste gebruik van machtstaal duidelijk een verwijzing naar de Verenigde Naties en de rol die zij spelen in het internationale vluchtelingenprobleem. Wikus is aan het begin van de film een typische ambtenaar die vooral uit is op handhaving van regels, wetten en procedures. Hij groeit in die rol als hij benoemd wordt tot hoofd van een operatie die de buitenaardse wezens moet verplaatsen van District 9 naar District 10 – verder verwijderd van de stad en met meer toezicht. Als hij in District 9 een infectie oploopt, begint hij geleidelijk aan te veranderen. Zozeer, dat hij zijn natuurlijke aanspraak op menselijkheid verliest en daarom ook tot het burgerschap en de bescherming die daarbij horen. Tegelijk hoort hij ook niet tot de “garnalen” – je zou kunnen zeggen dat hij een individu wordt, volkomen op zichzelf aangewezen voor zijn overleving. Dit brengt een wilde, sterke, strijdbare kant in hem naar boven – beestachtig bijna, maar voor die kwalificatie veel te veel gedetermineerd.
Deze transformatie alleen al maakt het kijken naar deze film een genot, grotendeels dankzij het zeer overtuigende acteerwerk van Sharlto Copley als Wikus (ja, ik heb de neiging om hem het Zuidafrikaanse antwoord op Christian Bale te noemen). En ja, de politieke dimensie van de film zorgt ervoor dat we ons niet schuldig hoeven te voelen voor het amusement dat we vinden in de bloederigheid het geknok en de veelvuldig exploderende menselijke lichamen. Tel daarbij op de slimme hybride tussen documentaire, actiefilm en first-person-shooter, de uitermate knap gemaakte aliens en de even brute als vernuftige buitenaardse wapens, en je hebt een geheel dat zorgt voor een heerlijke filmervaring.
De vraag is echter hoeveel verschil er uiteindelijke zit tussen District 9 en andere actiefilms die door je jaren heen zijn verschenen. Neem bijvoorbeeld The Matrix, Terminator, of zelfs Rambo. Deze films zijn moderne klassiekers in het actie en/of scifi genre, en hebben allemaal politieke en / of filosofische ondertonen. Maar ook al is The Matrix al onderwerp geweest van menig college politieke filosofie, die ondertonen zijn uiteindelijk niet meer dan decor. Ze zijn er om de spanning van de film voelbaarder te maken voor de kijker, die zich natuurlijk in de echte wereld bevindt, maar ze zijn er niet om de kijkers onontkoombaar te dwingen bepaalde vragen te stellen. Het kost geen moeite The Matrix te zien zonder je af te vragen of je leven volledig in de greep is van het commerciële en kapitalistische systeem van onze samenleving, zeg maar. En de meeste mensen hebben die film op die manier bekeken.
District 9 is in dat opzicht niet anders, en we moeten onszelf niet voor de gek houden door te veronderstellen dat het een politieke film is, of dat het enig andere agenda heeft dan te vermaken. Dat doet de film erg goed, op allerlei niveaus, waaronder het niveau van ons politieke denken. Maar tot verandering dwingt de film niet. Dat hoeft ook niet. Want District 9 is een actiefilm. En een heel goede.
Add to Google